bhartacha nepolian

अखंड भारतावर राज्य करणारा भारताचा नेपोलियन

Itihas

अखंड भारतामध्ये जेंव्हा वेगवेगळ्या राज्यात वेगवेगळ्या राजांनी अनेक शतके राज्य केले. अशा परिस्थितीत बरेच राजे आले आणि गेले. स्वतंत्र भारतात राजांची सत्ता यापुढे राहिलेली नाही, परंतु त्यांच्या कृत्यांबद्दल आणि त्यांच्या अदम्य धाडसाच्या अनेक कथा आजही प्रसिद्ध आहेत.

अश्या महान राजांच्या ओजस्वी इतिहासात लक्षात राहण्याजोगा एक राजा म्हणजे समुद्रगुप्त हा राजा गुप्त घराण्याचा राजा बनला! तोच समुद्रगुप्त, ज्याला आतापर्यंत भारताचा नेपोलियन म्हणून संबोधले जायचे! त्याने अनेक विदेशी शक्तींचा पराभव करून केवळ आपल्या शक्तीची खात्री पटली नाही तर आपला मुलगा विक्रमादित्य यांच्यासह असलेला कालखंड हा भारताचा सुवर्णकाळ म्हणून गणला जातो.

तर बघुयात भारतीय इतिहासात ज्या राजाचं नाव सुवर्ण अक्षरात लिहिलं गेलं अश्या महान राजा विषयी. समुद्रगुप्त यांचा जन्म कधी आणि कुठे झाला याबाबतचे पुरावे अद्याप तरी उपलब्ध नाही आहेत. परंतु समुद्रगुप्त यांचा कालखंड हा इसवी सन ३३०-३८० च्या आसपास च्या काळात आहे याची खात्रीपूर्वक माहिती मिळते.

समुद्रगुप्त लहानपणापासूनच हुशार होते. त्यांच्या कडे एक आदर्श राजा होण्याचे सर्व गुण होते. हेच कारण आहे की त्याचे वडील चंद्रगुप्त यांनी त्यांना आपल्या पुष्कळ मुलांपैकी उत्तराधिकारी म्हणून निवडले होते पण समुद्रगुप्त यांची प्रजेविषयी असलेली काळजी आणि युद्धनीती चा अभ्यास पाहून समुद्रगुप्त यांना राज्य देण्याचा विचार केला होता.

काही लोकांना चंद्रगुप्त यांचा निर्णय आवडला नाही. विशेषत: समुद्रगुप्त बंधूंना. या गोष्टीचा त्यांनी तीव्र विरोध केला हा विरोध इतका टोकाचा होता की त्यांच्या भावंडांनी युद्धही छेडले.

समुद्रगुप्तने त्याला कठोर लढा दिला आणि त्यांचा पराभव केला आणि आपल्या वडिलांचा निर्णय योग्य होता हे दाखवून दिले. यानंतर जणू त्यांच्या महत्वकांक्षेला पंख लागले. त्याने गुप्त राजवंशाच्या विस्तारात स्वत: ला पूर्णपणे झोकून दिले. समुद्रगुप्त जेव्हा सिंहासनावर आले तेव्हा त्या काळात गुप्त साम्राज्य फारच लहान होते.

संपूर्ण देश अनेक लहान राज्यांमध्ये विभागला गेला. या राज्यात परस्पर वैर दिसले. अशा परिस्थितीत समुद्रगुप्तने अनेक राज्यांवर विजय मिळवून आपले साम्राज्य वाढविण्याचा निर्णय घेतला. त्याने साम्राज्य निर्माण करण्याचे दृढनिश्चय केले.

भारत जिंकण्याच्या त्यांच्या बहुतेक मोहिमे प्रत्येक वेळा यशस्वी झाल्या. त्याच्या पहिल्या युद्धामध्ये त्याने प्रतिस्पर्धी तीन राजांचा पराभव केला आणि विजयाचा झेंडा फडकविला. यानंतर, दक्षिण भारताच्या युद्धामध्ये त्याने दक्षिणेकडील बारा राजांना पराभूत करून गुप्त साम्राज्याचा विस्तार केला.

या युद्धाची खास गोष्ट अशी होती की जर त्याला हवे असेल तर तो पराभूत झालेल्यांना ठार मारू शकले असते, परंतु त्यांनी तसे न करता अनेकांना जीवनदान देऊन त्यांच्या राज्यात महत्वाची जबाबदारी दिली. कदाचित त्याचे काही दूरदर्शी लोक यामागील विचार करीत असतील.

राज्यांना जिंकण्याची प्रक्रिया पुढे सुरूच राहिली, त्याअगोदर त्यांनी  बऱ्याच युद्धामध्ये त्यांच्या विरोधकांचा सामना केला आणि त्यांना स्वतःची जाणीव करून दिली. या अनुक्रमात त्याने अनेक परकीय शक्तींना त्यांची पोलादी शक्ती ची जाणीव करून दिली. असे म्हटले जाते की त्या काळात समुद्रगुप्त यांच्या तोडीचा एकही विरोधक नव्हता, जो त्यांच्या विरोधात अगदी क्षणभर देखील उभा राहू शकेलं.

असे म्हणतात की संपूर्ण भारत जिंकके पर्यंत त्याने एक दिवसही विश्रांती घेतली नाही. उत्तरेकडील हिमालय, दक्षिणेस नर्मदा नदी, पूर्वेस ब्रह्मपुत्र नदी आणि पश्चिमेस यमुना नदीपर्यंत त्याचे राज्य पसरविण्यात त्यांना यश आले. कदाचित म्हणूनच त्याला भारताचा नेपोलियन म्हटले गेले.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *